Afweergedrag bij eten en drinken van mensen met dementie

Verzorgenden en helpenden die zorg geven aan dementerende ouderen voelen zich vaak machteloos wanneer de maaltijd op een drama uitloopt omdat de bewoner de lippen stijf op elkaar klemt, het hoofd wegdraait of al het eten weer uitspuugt. Wat doe je dan? Naar beste vermogen reageren en je ondertussen afvragen waarom de cliënt zo doet? Deze kan immers meestal niet aangeven waarom. Ook familie, die vaak net zo radeloos is, kan men onvoldoende van advies dienen.

Om verzorgenden en helpenden houvast te bieden bij dit gedrag en te leren hier effectiever mee om te gaan, ontwikkelde de Kenniskring Transities in Zorg (TiZ) de richtlijn ‘Omgaan met afweergedrag bij eten en drinken van bewoners met dementie in verpleeg- en verzorgingshuizen’. Het daadwerkelijk toepassen van een richtlijn in de praktijk bleek geen vanzelfsprekendheid te zijn. Het Landelijk Expertisecentrum Verpleging & Verzorging (LEVV) verzorgde daarom een training voor professionals om verdere verspreiding en implementatie van deze richtlijn te bevorderen. Het CCE was betrokken bij deze trainingen.

Omgaan met afweergedrag
‘Afweergedrag is voor verzorgenden heel lastig en frustrerend’, vertelt Claudia Schröder, adviseur bij het LEVV. ‘Ze willen goed voor iemand zorgen, maar dat lukt niet als de cliënt niet wil eten. Voordat er een richtlijn was, handelde iedereen naar eigen inzicht. De richtlijn biedt structuur en zorgt ervoor dat men bewust voor bepaalde interventies kiest.’

Wanneer schakel je het CCE in?
‘Afweergedrag  bij vocht en voeding is op zich niet voldoende aanleiding om het CCE in te schakelen’, vertelt Lies Wittenberg, coördinator van het CCE. ‘Maar wanneer afweergedrag leidt tot agressie of problemen in de interactie met de cliënt kan dit wel leiden tot een vastgelopen zorgsituatie. En dan kan het CCE natuurlijk wél in beeld komen. We zien in onze consultaties bij dementerende ouderen vaak dat afweergedrag een rol speelt.’ Het CCE presenteerde zich op de laatste van drie bijeenkomsten die het LEVV organiseerde. ‘Zo was duidelijk dat het CCE geen onderdeel is van de richtlijn, maar kan volgen op de richtlijn als laatste vangnet.’

Praktijkvoorbeeld met videoanalyse
Lies Wittenberg vertelt dat het CCE vaak afweergedrag tegen komt in zijn casuïstiek: ‘Op de bijeenkomst hebben we daarvan een voorbeeld laten zien aan de hand van beeldmateriaal. Videoanalyse is heel waardevol voor verzorgenden. Het levert een praktisch gesprek op: waar lopen ze tegen aan en wat is lastig? Je ziet met zo’n videoanalyse heel duidelijk welk verschil de benadering maakt. Maak eerst contact met de cliënt en sluit aan op zijn belevingswereld in plaats van heel veel woorden te gebruiken die de dementerende helemaal niet meer begrijpt.’

Claudia Schröder is enthousiast over de casuïstiek die het CCE heeft ingebracht: ‘Het was een duidelijke behoefte van de deelnemers om een praktijkvoorbeeld te bespreken. De derde bijeenkomst was nadrukkelijk bedoeld om ervaringen te delen. Die ervaringen zijn overigens heel verschillend: de een is heel enthousiast over de richtlijn, bij een ander loopt het om diverse redenen nog wat minder soepel. Eén deelnemer heeft bij het stappenplan zelfs een eigen hulpmiddel ontwikkeld in de vorm van een afvinklijst. Dit gaan we op de slotbijeenkomst in  december aan alle deelnemers uitreiken.’

‘Goed om te weten’
Het CCE was nog niet bekend bij veel deelnemers en heeft meer naamsbekendheid gekregen. ‘Het gaf de verzorgenden een veilig gevoel te weten dat er zoiets als het CCE bestaat, een instantie waar je op terug kan vallen.’